Art. 190 KK – groźby karalne. Kiedy są przestępstwem i jak się bronić?

Groźby karalne należą do zarzutów, które bardzo często pojawiają się na tle konfliktów rodzinnych, sąsiedzkich, partnerskich czy zawodowych. Niejednokrotnie zarzut z art. 190 § 1 k.k. jest konsekwencją jednej kłótni, wymiany wiadomości albo słów wypowiedzianych w silnych emocjach.

Nie oznacza to jednak, że każda agresywna wypowiedź albo zapowiedź wyrządzenia komuś krzywdy stanowi przestępstwo.

Dla odpowiedzialności z art. 190 § 1 k.k. konieczne jest spełnienie wszystkich znamion określonych w tym przepisie. W praktyce szczególnego znaczenia nabiera ustalenie, co rzeczywiście zostało powiedziane lub napisane, w jakim kontekście padła wypowiedź oraz czy wzbudziła u drugiej osoby uzasadnioną obawę jej spełnienia.

Art. 190 § 1 k.k. – kiedy groźba jest przestępstwem?

Zgodnie z art. 190 § 1 k.k.:

„Kto grozi innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub na szkodę osoby dla niej najbliższej (…)”

podlega odpowiedzialności karnej, jeżeli groźba wywołuje określony w przepisie skutek w postaci uzasadnionej obawy jej spełnienia.

Dla odpowiedzialności karnej trzeba zatem przede wszystkim ustalić, czy wypowiedź rzeczywiście stanowiła zapowiedź popełnienia przestępstwa.

Typowymi przykładami mogą być groźby:

• pobicia,
• pozbawienia życia,
• spowodowania uszczerbku na zdrowiu,
• podpalenia domu lub samochodu,
• zniszczenia mienia stanowiącego przestępstwo.

Groźba może dotyczyć również przestępstwa, które miałoby zostać popełnione na szkodę osoby najbliższej dla adresata groźby.

Nie jest natomiast wystarczające samo używanie wulgarnego, agresywnego czy obraźliwego języka. Treść wypowiedzi i jej rzeczywiste znaczenie muszą być każdorazowo oceniane w kontekście całego zdarzenia.

W jaki sposób można popełnić przestępstwo z art. 190 KK?

Groźba nie musi zostać wypowiedziana podczas bezpośredniej rozmowy.

W praktyce sprawy z art. 190 § 1 k.k. dotyczą między innymi:

• gróźb wypowiedzianych bezpośrednio – przykładowo podczas kłótni;
• wiadomości SMS – których treść może następnie stanowić jeden z podstawowych dowodów;
• wiadomości przesyłanych przez WhatsApp, Messenger lub inne komunikatory;
• wiadomości e-mail i wpisów w mediach społecznościowych;
• rozmów telefonicznych;
• gestów i zachowań niewerbalnych – jeżeli ich znaczenie w konkretnych okolicznościach jest jednoznaczne.

Nie forma przekazania groźby jest zatem decydująca. Znaczenie ma jej treść, kontekst oraz reakcja osoby, do której została skierowana lub której dotyczyła.

Co oznacza „uzasadniona obawa spełnienia groźby”?

To jeden z najważniejszych elementów art. 190 § 1 k.k. i jednocześnie jeden z najczęstszych obszarów sporu pomiędzy oskarżeniem a obroną.

Nie wystarczy ustalenie, że określone słowa rzeczywiście padły.

Groźba musi wzbudzić u określonej osoby uzasadnioną obawę, że zostanie spełniona.

Oznacza to konieczność zbadania zarówno tego, czy pokrzywdzony rzeczywiście się obawiał, jak również tego, czy jego obawa znajdowała uzasadnienie w okolicznościach sprawy.

Sąd Najwyższy podkreśla znaczenie właśnie tego znamienia. W wyroku w sprawie V KK 555/24 wskazał, że brak ustalenia „uzasadnionej” obawy oznacza brak jednego z koniecznych znamion przestępstwa z art. 190 § 1 k.k.

W praktyce obrończej należy więc analizować nie tylko samą wypowiedź, ale również całą relację pomiędzy stronami i zachowanie pokrzywdzonego po zdarzeniu.

Znaczenie może mieć przykładowo:

• czy pokrzywdzony bezpośrednio po zdarzeniu rzeczywiście zachowywał się jak osoba obawiająca się spełnienia groźby;
• czy natychmiast zawiadomił Policję, czy zrobił to dopiero po upływie czasu;
• czy po zdarzeniu nadal dobrowolnie kontaktował się z podejrzanym;
• czy sam inicjował spotkania lub rozmowy;
• jaki charakter miała wcześniejsza relacja stron;
• czy pomiędzy stronami istniał długotrwały konflikt;
• w jakich okolicznościach wypowiedziano konkretne słowa;
• czy zachowanie podejrzanego przed lub po wypowiedzeniu groźby mogło wskazywać na możliwość jej realizacji.

Samo stwierdzenie pokrzywdzonego „bałem się” nie powinno kończyć analizy znamienia uzasadnionej obawy. Jego relację należy skonfrontować z pozostałym materiałem dowodowym.

Kiedy groźba nie jest groźbą karalną?

Nie każda zapowiedź niekorzystnego dla drugiej osoby działania stanowi przestępstwo z art. 190 § 1 k.k.

Groźbą karalną w rozumieniu tego przepisu nie będzie co do zasady zapowiedź działania zgodnego z prawem, np.:

„złożę przeciwko Tobie pozew”,

„zgłoszę sprawę na Policję”,

„poinformuję pracodawcę”,

„zerwę z Tobą kontakt”.

Sam fakt, że adresat wypowiedzi odbiera ją jako nieprzyjemną, nie oznacza jeszcze realizacji znamion art. 190 k.k.

Problematyczne bywają również wypowiedzi padające podczas gwałtownych konfliktów, w których strony używają wulgaryzmów, wyzwisk i przesadzonych sformułowań.

W takich sprawach nie wolno analizować jednego zdania w oderwaniu od całej rozmowy.

To szczególnie istotne przy komunikatorach internetowych.

Jedna wiadomość pokazana Policji jako screenshot może wyglądać zupełnie inaczej niż ta sama wiadomość odczytana razem z kilkudziesięcioma wcześniejszymi i późniejszymi wypowiedziami obu stron.

Czy sprawca musi naprawdę chcieć spełnić groźbę?

Nie.

Dla odpowiedzialności z art. 190 § 1 k.k. nie jest konieczne ustalenie, że sprawca rzeczywiście zamierzał później zrobić to, czym groził.

Dlatego samo tłumaczenie:

„Nigdy bym tego nie zrobił”

nie jest wystarczającą linią obrony.

Istotne jest natomiast, czy zachowanie sprawcy realizowało znamiona art. 190 § 1 k.k., w tym czy doszło do wywołania uzasadnionej obawy spełnienia groźby.

Sąd Najwyższy wskazuje również, że art. 190 § 1 k.k. jest przestępstwem materialnym – jego dokonanie wymaga wystąpienia skutku w postaci uzasadnionej obawy.

Co grozi za groźby karalne?

Od 1 października 2023 r. art. 190 § 1 k.k. przewiduje za groźbę karalną karę pozbawienia wolności do lat 3.

Jest to istotna zmiana w stosunku do poprzedniego stanu prawnego. Wcześniej przepis przewidywał grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

Nie oznacza to jednak, że przedstawienie zarzutu z art. 190 § 1 k.k. automatycznie prowadzi do orzeczenia bezwzględnej kary pozbawienia wolności.

Rodzaj możliwego rozstrzygnięcia zależy między innymi od okoliczności czynu, wcześniejszej karalności, postawy oskarżonego i całokształtu materiału sprawy. W odpowiednich przypadkach zastosowanie mogą znaleźć również ogólne instytucje Kodeksu karnego pozwalające na inne rozstrzygnięcie niż bezwzględna kara pozbawienia wolności.

Dlatego odpowiedź na pytanie „co grozi za groźby karalne?” zawsze wymaga odniesienia do konkretnej sytuacji procesowej.

Jak bronić się przed zarzutem z art. 190 KK?

Obrona w sprawie o groźby karalne nie powinna ograniczać się do stwierdzenia:

„nie chciałem tego zrobić”

albo:

„powiedziałem to w emocjach”.

Trzeba ustalić, którego elementu przestępstwa oskarżenie rzeczywiście jest w stanie dowieść.

W zależności od sprawy obrona może koncentrować się między innymi na wykazaniu, że wypowiedź nie zawierała groźby popełnienia przestępstwa, została przedstawiona bez właściwego kontekstu, miała inne znaczenie niż przypisuje jej pokrzywdzony albo nie wzbudziła rzeczywistej i uzasadnionej obawy jej spełnienia.

Znaczenie mogą mieć także sprzeczności w zeznaniach pokrzywdzonego i świadków, przebieg wcześniejszego konfliktu, zachowanie stron bezpośrednio po zdarzeniu czy sposób zabezpieczenia korespondencji elektronicznej.

W sprawach z art. 190 § 1 k.k. kontekst bardzo często jest równie ważny jak same słowa.

Dlatego przed złożeniem wyjaśnień warto przeanalizować cały dostępny materiał, zamiast odnosić się wyłącznie do jednego zdania przytoczonego w zarzucie.

Jakie dowody mają znaczenie w sprawie o groźby karalne?

W zależności od sposobu, w jaki miało dojść do popełnienia czynu, dowodami mogą być przede wszystkim:

• wiadomości SMS;
• rozmowy prowadzone przez WhatsApp, Messenger i inne komunikatory;
• e-maile;
• nagrania rozmów;
• nagrania monitoringu;
• zeznania świadków;
• historia połączeń i inne dane telekomunikacyjne, jeżeli mają znaczenie dla sprawy;
• wcześniejsza korespondencja stron;
• dokumentacja dotycząca wcześniejszych konfliktów lub interwencji.

Szczególnej ostrożności wymaga ocena screenów z komunikatorów.

Pojedynczy zrzut ekranu może nie pokazywać wcześniejszych wiadomości, odpowiedzi drugiej strony ani kontekstu rozmowy.

Dlatego w interesie obrony może leżeć zabezpieczenie pełnej korespondencji, zanim wiadomości zostaną usunięte albo urządzenie przestanie być dostępne.

Czy możliwe jest uniewinnienie od art. 190 KK?

Tak.

Do skazania konieczne jest wykazanie wszystkich znamion przestępstwa z art. 190 § 1 k.k.

Jeżeli materiał dowodowy nie pozwala ustalić któregoś z nich, sam fakt istnienia konfliktu czy wypowiedzenia agresywnych słów nie wystarcza do przypisania odpowiedzialności za groźbę karalną.

Szczególnie istotna może być kwestia uzasadnionej obawy spełnienia groźby.

W najnowszym orzecznictwie Sąd Najwyższy ponownie podkreślił, że jest ona ustawowym znamieniem czynu, które musi zostać prawidłowo ustalone i przypisane oskarżonemu.

Dlatego w sprawach z art. 190 § 1 k.k. analiza powinna dotyczyć nie tylko pytania:

„Czy takie słowa padły?”

ale również:

„Co dokładnie oznaczały w konkretnym kontekście i czy rzeczywiście wywołały uzasadnioną obawę ich spełnienia?”

Art. 190 § 2 KK – czy potrzebny jest wniosek o ściganie?

Zgodnie z art. 190 § 2 k.k.:

ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Po złożeniu wniosku postępowanie co do zasady toczy się z urzędu.

Trzeba jednak zwrócić uwagę na ważny wyjątek obowiązujący w aktualnym stanie prawnym. Art. 12 § 4 k.p.k. pozwala wszcząć i prowadzić postępowanie o czyn z art. 190 § 1 k.k. także bez wniosku pokrzywdzonego, jeżeli istnieje duże prawdopodobieństwo, że brak wniosku wynika z obawy przed odwetem albo przemawia za tym interes społeczny.

Dlatego stwierdzenie, że „bez wniosku nigdy nie może być sprawy o groźby”, nie jest obecnie prawidłowe.

Czy można wycofać wniosek o ściganie za groźby karalne?

Tak, ale samo oświadczenie pokrzywdzonego nie zawsze automatycznie kończy sprawę.

Zgodnie z aktualnym art. 12 § 3 k.p.k. cofnięcie wniosku wymaga w postępowaniu przygotowawczym zgody prokuratora, a w postępowaniu sądowym zgody Sądu. Ustawa określa również granicę czasową dla cofnięcia wniosku. Ponowne złożenie skutecznie cofniętego wniosku jest niedopuszczalne.

W praktyce oznacza to, że pojednanie stron może mieć bardzo duże znaczenie dla dalszego przebiegu postępowania, ale nie należy zakładać, że samo napisanie przez pokrzywdzonego „wycofuję zawiadomienie” automatycznie powoduje zakończenie sprawy.

Groźby karalne a stalking – art. 190 KK i art. 190a KK

Art. 190 § 1 k.k. i art. 190a § 1 k.k. dotyczą dwóch różnych przestępstw.

Art. 190 § 1 k.k. penalizuje groźbę popełnienia przestępstwa, która wywołuje uzasadnioną obawę jej spełnienia.

Art. 190a § 1 k.k. dotyczy natomiast przede wszystkim uporczywego nękania, które wzbudza uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza prywatność.

W konkretnym stanie faktycznym oba przepisy mogą pojawić się w ramach jednego konfliktu, ale nie należy ich utożsamiać.

[LINK WEWNĘTRZNY: Art. 190a KK – stalking / uporczywe nękanie]

Groźby karalne – sprawa karna i pomoc obrońcy

Zarzut z art. 190 § 1 k.k. może na pierwszy rzut oka wydawać się prosty – jedna osoba twierdzi, że druga jej groziła.

W praktyce są to jednak często sprawy wymagające dokładnej rekonstrukcji całego konfliktu, a nie tylko kilku sekund rozmowy czy pojedynczej wiadomości.

Z perspektywy obrony istotne może być zabezpieczenie pełnej korespondencji, nagrań i danych z telefonu, ustalenie świadków oraz analiza zachowania pokrzywdzonego przed i po zdarzeniu.

Jeżeli otrzymałeś wezwanie na Policję albo przedstawiono Ci zarzut z art. 190 § 1 k.k., warto przeanalizować materiał dowodowy przed złożeniem szczegółowych wyjaśnień.

FAQ – art. 190 KK i groźby karalne

Co oznacza art. 190 KK?

Art. 190 § 1 k.k. dotyczy grożenia innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę albo na szkodę osoby dla niej najbliższej, jeżeli groźba wzbudza uzasadnioną obawę, że zostanie spełniona. Obecnie przestępstwo zagrożone jest karą pozbawienia wolności do lat 3.

Co zalicza się do gróźb karalnych?

Groźba karalna musi dotyczyć popełnienia przestępstwa. Może chodzić np. o zapowiedź pobicia, zabójstwa, spowodowania uszczerbku na zdrowiu czy podpalenia. Może zostać przekazana ustnie, pisemnie, elektronicznie albo poprzez jednoznaczne zachowanie.

Czy groźba przez SMS lub Messenger jest przestępstwem?

Może nim być. Forma przekazania groźby nie wyłącza odpowiedzialności. Trzeba jednak ustalić, czy wiadomość rzeczywiście zawierała groźbę popełnienia przestępstwa i czy wywołała uzasadnioną obawę jej spełnienia.

Czy trzeba naprawdę bać się spełnienia groźby?

Dla dokonania przestępstwa z art. 190 § 1 k.k. konieczne jest wystąpienie skutku w postaci uzasadnionej obawy spełnienia groźby. Sąd Najwyższy traktuje ten element jako konieczne znamię przestępstwa.

Czy sprawca musi chcieć wykonać groźbę?

Nie musi rzeczywiście planować jej wykonania. Dlatego argument „nie zamierzałem tego zrobić” sam w sobie nie przesądza o braku odpowiedzialności.

Co oznacza art. 190a § 1 KK?

Art. 190a § 1 k.k. dotyczy uporczywego nękania (stalkingu). Jest to inne przestępstwo niż groźba karalna z art. 190 § 1 k.k.

Czy art. 190 § 1 KK stanowi śledztwo czy dochodzenie?

Sprawa o podstawowy typ czynu z art. 190 § 1 k.k. co do zasady może być prowadzona w formie dochodzenia. Przestępstwo należy do właściwości sądu rejonowego i jest zagrożone karą nieprzekraczającą 5 lat, a art. 190 § 1 k.k. nie znajduje się w katalogu wyłączeń z dochodzenia określonym w art. 325b k.p.k.

Czy można wycofać wniosek o ściganie?

Można go cofnąć na zasadach określonych w art. 12 § 3 k.p.k. Wymagana jest jednak odpowiednio zgoda prokuratora albo Sądu, a skutecznie cofniętego wniosku nie można złożyć ponownie.